Интернеттегі бір сілтеме, ұрланған пароль немесе бөгде адамның қолына түскен SMS-код азаматты қаржылық шығынға ұшыратуы мүмкін.
Қазір киберқылмыс тек ақша алдаумен шектелмейді: қылмыскерлер жеке деректерді иемденіп, аккаунттарды бұзып, өзгенің атынан несие рәсімдеуге және цифрлық кеңістікті заңсыз мақсатта пайдалануға тырысады. Қостанай өңірінде мұндай қылмыстарға қарсы қандай жұмыс жүргізіліп жатыр? Киберқылмыскерлерді анықтауға не көмектеседі? Осы мәселелер жөнінде құқық қорғау органдарының өкілі Олжас Мағыпаровпен әңгімелестік.
– Олжас Асылханұлы, киберқылмыс ұғымы интернет-алаяқтықтан әлдеқайда кең. Қазіргі таңда киберкеңістікте қандай қауіптер бар?
– Киберқылмыс – ақпараттық жүйелерді, компьютерлерді, мобильді құрылғыларды және интернетті пайдалану арқылы жасалатын немесе соларға бағытталған құқыққа қайшы әрекеттердің кең ауқымын қамтитын ұғым. Интернет-алаяқтық соның бір бөлігі ғана.
Бұған қоса, азаматтардың жеке деректерін заңсыз иемдену, аккаунттарға рұқсатсыз кіру, фишингтік шабуылдар жасау, жалған интернет-ресурстар арқылы құпия ақпарат жинау және электрондық құрылғылардағы мәліметтерді заңсыз пайдалану сияқты қауіптер бар.
Киберқылмыстың ерекшелігі – қылмыскер мен жәбірленуші бір жерде болмауы мүмкін. Қылмыс бірнеше аккаунт, телефон нөмірі, банк шоты немесе интернет-ресурс арқылы жасалуы ықтимал. Кейде азамат алаяқтыққа тап болғанын бірден байқамайды: жеке деректері ұрланғанымен, оның салдары кейін көрінуі мүмкін. Сондықтан киберқауіпсіздік тек қаржыны қорғаумен шектелмейді. Жеке ақпараттың құпиялығын сақтау, аккаунттарды қорғау және цифрлық ортада күмәнді әрекеттерді уақытында анықтау да маңызды.
– Қылмыскерлер азаматтардың жеке деректеріне қалай қол жеткізеді?
– Әдістері әртүрлі. Ең жиі кездесетін тәсілдердің бірі – фишинг. Бұл жағдайда азаматқа банк, мемлекеттік орган, жеткізу қызметі немесе белгілі бір ұйым атынан жалған хабарлама жіберіледі. Хабарламада көрсетілген сілтемеге өткен адамнан логин, пароль, банк картасының деректері немесе растау коды сұралуы мүмкін.
Тағы бір тәсіл – әлеуметтік инженерия. Мұнда қылмыскер техникалық осалдықты пайдаланудан гөрі, адамның сеніміне кіруге тырысады. Мысалы, өзін техникалық қолдау қызметінің маманы ретінде таныстырып, аккаунтқа кіруге қажетті ақпаратты сұрайды.
Сондай-ақ азаматтарды белгісіз қосымшаларды орнатуға немесе құрылғыны қашықтан басқаруға мүмкіндік беретін бағдарламаларды пайдалануға көндіру қаупі бар. Мұндай жағдайда қылмыскер құрылғыдағы ақпаратқа қол жеткізуге немесе азаматтың әрекеттерін бақылауға тырысуы мүмкін. Сондықтан хабарламаның сыртқы көрінісіне ғана сенуге болмайды. Жіберушінің мекенжайын, сілтеменің дұрыстығын және сұралып отырған ақпараттың сипатын тексеру қажет.
– Киберқылмыс жасалған жағдайда полиция қылмыскерді қандай жолмен анықтайды? Интернетте адамның ізін жасыру оңай емес пе?
– Киберқылмысты тергеу барысында цифрлық және қаржылық іздер зерттеледі. Олардың қатарына банк операциялары туралы мәліметтер, электрондық құрылғылардағы ақпарат, интернет-ресурстарға қатысты деректер және заңда белгіленген тәртіппен алынған байланыс мәліметтері кіруі мүмкін. Мысалы, қаражат бір шоттан екіншісіне аударылса, оның қозғалысын зерттеу арқылы ақша түскен шоттарды және аударымдарға қатысы бар тұлғаларды анықтауға болады. Ал электрондық құрылғыларды зерттеу белгілі бір әрекеттердің мән-жайын қалпына келтіруге көмектесуі мүмкін.
Дегенмен цифрлық іздің болуы қылмыскердің жеке басы бірден анықталады дегенді білдірмейді. Бір құрылғыны немесе аккаунтты басқа адам пайдалануы мүмкін, ал ақша бірнеше шот арқылы өтуі ықтимал. Сондықтан жиналған мәліметтер өзара салыстырылып, басқа дәлелдермен бірге бағаланады.
Киберқылмысты ашуда тергеу әрекеттері, цифрлық дәлелдерді дұрыс жинау және сақтау, қаржы ұйымдарымен өзара іс-қимыл маңызды рөл атқарады.
– Дропперлердің әрекеті де киберқылмыспен байланысты. Олар қылмыстық схемаларда қандай рөл атқарады?
– Дропперлер деп қылмыстық жолмен алынған қаражатты қабылдауға немесе оны басқа шоттарға аударуға пайдаланылатын адамдарды айтады. Олар банк картасын, шотын немесе өзге де төлем құралдарын үшінші тұлғалардың пайдалануына беруі мүмкін.
Мұндай әрекеттер қылмыскерлерге қаражаттың қозғалысын бірнеше кезеңге бөліп, нақты ұйымдастырушыларды анықтауды қиындатуы ықтимал. Алайда өз шотын басқа адамның пайдалануына беру жауапкершілік тәуекелдерін тудырады. Сондықтан азаматтар бейтаныс адамдардың өтінішімен ақша қабылдап, оны әрі қарай аударуға келіспеуі керек.
Қостанай облысында шамамен 913 дроп анықталды, 18 активатор, оның ішінде қылмыстық жауапкершілікке тартылған 53 интернет-алаяқтар, 22 ДРОПтары.
– Жасанды интеллект киберқылмыстың сипатын өзгертіп жатыр ма?
– Жасанды интеллект технологияларының дамуы жаңа қауіптер туындатуы мүмкін. Мәселен, адамның дауысын немесе бейнесін қолдан жасау арқылы туысының, басшысының не басқа таныс адамның атынан хабарлама жіберу немесе қоңырау шалу қаупі бар.
Мұндай жағдайда азамат тек дауысты немесе бейнені негізге алып шешім қабылдамауы керек. Егер танысы күтпеген жерден ақша сұраса немесе шұғыл қаржылық операция жасауды талап етсе, онымен басқа байланыс арнасы арқылы сөйлесіп, ақпаратты тексерген жөн.
Қостанай облысында 2025 және 2026 жылдары жасанды интеллект көмегімен осындай тәсілдер арқылы жасалған қылмыстар анықталған жоқ. Дегенмен бұл технологияларды қолдану тәуекелін ескеріп, алдын алу шараларын жалғастыру қажет.
– Киберқылмыстың материалдық шығыны қандай?
– 2025 жылы Қостанай облысында шамамен 1270 интернет-алаяқтық фактісі тіркеліп, азаматтарға келтірілген материалдық шығын 3 млрд теңгеге жуықтады. Биылғы жылдың есепті кезеңінде 965 факті тіркеліп, ұсталған күдіктілер саны шамамен 63 адам болып отыр.
Ағымдағы жылы шығын көлемі шамамен 2 млрд теңгені құрады. Жәбірленушілерге қайтарылған қаражаттың жалпы соммасы шамамен 1,5 млрд теңге. Бұл деректер интернет-алаяқтықтың киберқауіпсіздік мәселесіндегі салмағын көрсетеді. Бірақ киберқылмыспен күресті тек ақша шығынымен өлшеуге болмайды. Жеке деректердің таралуы, аккаунттардың бұзылуы және ақпараттық жүйелерге заңсыз қол жеткізу де азаматтар мен ұйымдарға елеулі зиян келтіруі мүмкін.
– Қостанай облысында киберқылмыстың алдын алу үшін қандай шаралар жүргізіліп жатыр?
– Профилактикалық жұмыстардың негізгі мақсаты – азаматтардың цифрлық сауаттылығын арттыру және киберқауіптер туралы хабардар ету. Тұрғындарға фишингтік сілтемелерді ажырату, құпия деректерді қорғау, күмәнді қосымшаларды орнатпау және интернеттегі қаржылық операцияларға сақтықпен қарау қажеттігін түсіндіру жұмыстары жүргізілуде. 2026 жылы профилактикалық іс-шараларға қатысты 7122 буклет пен шамамен 14 100 адам ақпараттандырылды.
Сонымен қатар киберқылмысқа қарсы күресте полицияның, прокуратураның, банктердің және байланыс операторларының өзара іс-қимылы маңызды. Мұндай ынтымақтастық күмәнді операцияларды анықтауға, қажетті ақпарат алмасуға және азаматтарға уақытылы ескерту жасауға көмектеседі.
– Азамат өзінің аккаунты бұзылғанын немесе жеке деректері бөтен адамның қолына түскенін байқаса, не істеуі керек?
– Ең алдымен, аккаунтқа қолжетімділікті қалпына келтіруге және оны қорғауға әрекет жасау қажет. Құпиясөзді қауіпсіз құрылғы арқылы өзгертіп, мүмкін болса, екі факторлы аутентификацияны қосқан жөн. Егер электрондық пошта немесе басқа аккаунттар сол құпиясөзбен қорғалған болса, олардың қауіпсіздігін де тексеру керек. Егер банк деректері ұрланған немесе шоттан ақша аударылған болса, банкке дереу хабарласып, картаны не интернет-банкингке қолжетімділікті бұғаттау қажет. Ал қылмыс белгілері байқалған жағдайда полицияға 102 нөмірі арқылы немесе жақын жердегі бөлімшеге жүгіну керек.
Хабарламаларды, күмәнді сілтемелерді, телефон нөмірлерін және операциялар туралы түбіртектерді өшірмеген жөн. Бұл мәліметтер жағдайды анықтауға көмектесуі мүмкін. Ең бастысы – қылмыстың белгілерін байқасаңыз, уақыт жоғалтпай әрекет ету.
– Қорытындылай келе, цифрлық кеңістікте қауіпсіз болудың басты шарты қандай?
– Азаматтар цифрлық құрылғыларды пайдаланған кезде жеке ақпараттың қауіпсіздігіне тұрақты назар аударуы керек. Әр аккаунтқа күрделі әрі бөлек құпиясөз қолдану, екі факторлы аутентификацияны қосу, бағдарламаларды тек сенімді көздерден жүктеу және құрылғыларды уақтылы жаңарту маңызды.
Бөгде адамдарға SMS-кодтарды, парольдерді немесе банк картасының құпия деректерін беруге болмайды. Күмәнді сілтемелерге өтпей, интернетте ұсынылған ақпаратты тексерген жөн. Ал өз банк шотын басқа адамдардың ақшасын қабылдау немесе аудару үшін пайдалануға жол бермеу қажет.
Киберқылмыстың алдын алу тек құқық қорғау органдарының міндеті емес. Азаматтардың цифрлық сауаттылығы, ұйымдардың ақпараттық жүйелерді қорғауы және мемлекеттік органдардың өзара іс-қимылы қатар жүруі керек. Цифрлық кеңістіктегі қауіпсіздік күнделікті әдеттен басталады.
— Уақыт бөлгеніңізге рахмет!
Сұхбатты жүргізген
Ұлту ЖҮЗБАЙ,
сурет ПД ұсынды
